Kamus Undak Usuk Basa Sunda

  • SAJARAH UNDAK USUK BASA SUNDA

Nurutkeun sawatara para ahli, asupna undak usuk basa kana Sunda téh ti mimiti abad ka – 17, dina mangsa sabagian tatar Sunda kaeréh ku Mataram. Utamana di wewengkon Priangan Ciamis, Tasikmalaya, Garut, Bandung, Sumedang, jeung Cianjur.







  • WANGENAN UNDAK USUK BASA SUNDA

Undak kayu kasau basa Sunda nya éta panta-pantana basa, dipakéna diluyukeun jeung kaayaan spirit, kalungguhan, sarta hal nu nyarita jeung nu diajak katut nu dicaritakeunana.

  • WANGUN UNDAK USUK BASA SUNDA

Undak kayu kasau basa Sunda téh umumna diwangun ku genep tahap, nya éta
Basa kasar, Basa sedeng, Basa lemes pisan, Basa kasar pisan,
jeung
Basa panengahan.



a.






Basa Kasar

Basa kasar disebut ogé basa loma. Digunakeun ka sasama, ka babaturan nu geus loma. Salian ti éta (bareto mah) sok dipaké ogé pikeun nyarita ka jalma nu sahandapeun kalungguhanana, pangkatna, umurna: atawa pikeun nyaritakeun jalma nu sahandapeun upama nu dicaritakeunana téh sahandapeun nu diajak nyaritana.



b.






Basa Sedeng

Basa sedeng sok disebut ogé basa lemes keur sorangan, nya éta basa si dia dilarapkeun keur ka diri sendirian upama nyarita ku basa lemes, atawa pikeun nyaritakeun sasama ka saluhureun.

Salian ti éta, basa sedeng ogé sok dipaké nyarita jeung jalma nu can wanoh atawa loma walaupun nu ngajak nyaritana ngagunakeun basa lemes.



c.






Basa Lemes

Basa lemes beraga biasa disebut oge basa lemes keur ka batur. Dilarapkeun pikeun nyarita ka nu saluhureun boh pangkatna, boh kalungguhanana, boh umurna. Basa lemes ogé dipaké ka jalma nu can wanoh atawa loma.



d.






Basa Lemes Pisan

Dipaké pikeun ngahurmat jeung ngajénan ka jalma anu pangkat jeung kalungguhanana dipandang sani pisan atawa tingkat pangagung.



e.






Basa Agresif Pisan

Basa bergairah pisan sok disebut ogé basa cohag. Sok dipaké ku nu keur ambek atawa nu paséa, pikeun maksud ngahina atawa ngécé. Tapi umumna mah basa garang pisan téh sok dilarapkeun ka sato. Sabab upama dilarapkeun ka jalma bakal karasa pisan kasarna jeung garihalna.



f.






Basa Panengah

Basa panengah dipaké pikeun nyarita ka jalma nu sahandapeun
pangkat jeung kalungguhanana, tapi umurna mah saluhureun. Dipaké ogé pikeun nyaritakeun nu lian upama nu diajak nyaritana téh nagunakeun basa lemes, tur nu dicaritakeunana sahandapeun pangkat jeung kalungguhanana, tapi saluhureun umurna upamadibandingkeun jeung nu nyarita katut nu diajak nyaritana.

Ieu basa panngah téh kalungguhanana aya di sahandapeun basa lemes tapi saluhureun basa kasar.

  • WANDA UNDAK Usuk BASA SUNDA

Upama nilik kana basa berangasan, basa sedeng jeung basa lemesna, undak usuk basa Sunda téh bisa dipasing-pasing jadi tilu wanda.



1.






Undak usuk basa Sunda wanda kahiji

Undak kayu kasau basa Sunda (UUBS) wanda kahiji nya éta UUBS si fulan basa kasar, basa sedeng, jeung basa lemesna teu sarua.

Conto:


Putar (BK) – Wangsul (BS) – Mulih (BL) – Mantog (BPK) – Mulang (BP)


a.




“Mun maranéh rék
balik
ayeuna, bareng wé, da kuring gé rék balik ayeuna,” ceuk Dudung ka babaturanana.


b.




“Abdi mah badé ayeuna
wangsul
téh, Sanggemna mah Titi ogé badé
wangsul

ayeuna,” ceuk Dini ka Bu Ratna.


c.




Mulih
ti mana Ibu?” Pa Rijal nanya ka Bu Ratna.

Wangsul
ti ITC ,” tembal Bu Ratna.


d.






“Bukan geura
mantog

sakieu geus burit, geura ngaji ka dituh!”

Nining ambek ka adina nu keur ulin.


e.




“Kandang kuda Emang rek iraha
mulang
téh?” ceuk Pa Kapala Sakola ka Mang Endin, penjaga sakola nu umurna saluhureun.



2.






Undak usuk basa Sunda wanda kadua

UUBS wanda kadua nya éta UUBS nu basa kasarna béda, tapi basa sedeng jeung basa lemesna sarua.

Conto:


Galangan (BK) – Pambengan (BS) – Pambengan (BL)


a.




“Mun taya
halangan,
engké soré kuring rék ka imah manéhna,” ceuk Wildan ka Angga.


b.




“Upami teu aya
pambengan,
engké
sontén abdi badé ka manjapada Bapa, ceuk Ilham ka Pa Asep.


c.




“Upami teu aya
pambengan, saurna engké sontén Pa Kapala Sakola badé ka marcapada Pa Jambe,” ceuk Pa Rijal ka Bu Ratna.




3.






Undak usuk basa Sunda wanda katilu

Undak usuk basa Sunda wanda katilu nya éta
UUBS nu basa kasar jeung basa sedengna sarua, tapi basa lemesna béda.

Aya sawatara kecap anu hubunganana jeung pancakaki, saperti rapik adi, alo, momongan, lanceuk, jeung aki; sok ngagunakeun cepak juga upama dirobah jadi basa sedeng; kaprikornus pun adi, pun alo, juga anak, pun lanceuk, jeung lagi aki. Maksudna adi abdi, alo abdi, anak abdi,jst. Kandang kuda pikeun basa lemesna, angkuh dipaké isapan jempol tuang; jadi tuang rai, tuang putra, tuang rai, tuang putra, tuang raka, jst. Maksudna rai anjeun (Bapak/Ibu/Saderek), putra anjeun, raka anjeun, jst

Conto:


Adi (BK) – Adi (BS) – Rai ( BL)


a.




Adi
kuring mah ayeuna téh kelas lima, sarua jeung adina Rina,” ceuk Dudi ka Dadan, “Kandang kuda adi manéh kelas bawah sabaraha, Dan?”


b.




“Pun
adi
ayeuna téh kelas panca sami sareng adina Rina, “ceuk Dudi ka Pa Asép.


c.




“Dupi
tuang rai
inferior sabaraha ayeuna téh?” ceuk Pa Rijal ka Bu Ratna.


Source: https://mojangdaerahsunda.blogspot.com/2013/03/undak-usuk-basa-sunda.html